logo

VASKÜLER DEMANS

Belirtiler ve daha fazlası..

Vasküler demans en yaygın demans türlerinden biridir, Alzheimer’dan sonra ikinci sırada gelir. Vasküler demans beyne kronik, az kan akışından kaynaklanır, genelde bir inme veya bir dizi inmenin sonucudur. Birçok vakada inmeler o kadar küçüktür ki hiç belirti fark etmezsiniz. Bunlar sessiz inmeler olarak bilinir. Ama zamanla hasarlar birleşip hafıza kaybı, kafa karışıklığı ve başka demans belirtilerine yol açar.

Vasküler demans ondan mustarip olanlar ve bakıcılar için sıkıntı teşkil eder. Ama durumu anlayarak ve önemli yaşam tarzı değişiklikleri yapmaya istekli olarak daha öte engeller önlenebilir ve zaten meydana gelmiş beyin hasarı telafi edilebilir. Vasküler demans, hafıza ve bilişsel işleyişte güç algılanan, ilerleyici bir düşüş demektir.

Beyne oksijen ve besin taşıyan kan akışı tıkalı veya hastalıklı bir damar sistemiyle engellendiğinde meydana gelir. Eğer kan akışı birkaç saniyeden uzun süre engellenirse beyin hücreleri ölerek öğrenme, hafıza ve dille ilgili beyin korteksine zarar verebilir.

Kişiye ve inmenin veya inmelerin şiddetine bağlı olarak vasküler demans yavaş yavaş ya da aniden ortaya çıkabilir. Şu anda bilinen bir tedavi yok ama iyi haber, bazı yaşam tarzı değişiklikleri yapmak ve pratik stratejiler kullanmak inmeleri önleyebilir, bilişsel kayıpları tedavi edebilir ve gelişimini yavaşlatabilir.

Multipl enfarktlı demans: en yaygın vasküler demans türü

En yaygın vasküler demans türü, genelde fark edilmeyen bir dizi küçük inmenin neden olduğu multipl enfarktlı demanstır. Geçici iskemik ataklar (GİA) da denilen bu küçük inmeler, kan akışında yalnızca geçici, kısmi engellenmesi bilinç veya görüşte kısa süreli hasarlara yol açar.

Ne var ki, zamanla, beynin daha fazla bölgesi hasar gördükçe, vasküler demans belirtileri ortaya çıkmaya başlar.

Stratejik tek infarkt demansı (post-stroke-dementia)

Örn. talamus bölgesindeki stratejik olarak uygun yerde olmayan tek bir inme, bey-nin geniş alanlarının imha edilmesine yol açar.

Binswanger hastalığı (Subkortikal arterio-sklerotik ensefalopati)

Çok sayıda küçük, çoğunlukla fark edilmeyen inmeler bey-nin derinliğindeki kan damarlarına hasar verir. Tipik olanlar, küçük uç arterlerin kapanması ile ortaya çıkan lakünler (“delikler”) ve ak madde bozukluklarıdır. Burada sinir liflerinin ve onların örtülerinin açılması anlaşılır.

Belirtiler

Vasküler demans farklı kişileri farklı şekillerde etkiler ve ilerleme hızı kişiden kişiye değişir. Bazı belirtiler başka demans türlerinin belirtileriyle benzer olabilir ve genelde, yemek yemek, giyinmek ve alışveriş yapmak gibi günlük etkinlikleri yürütmekte artan zorluğu yansıtır. Görünüşe göre, uzun bir GİA sürecinin hafızada yavaş bir düşüşe yol açarken daha büyük bir inmenin anında yoğun belirtiler üretebilmesine rağmen, davranışsal veya fiziksel belirtiler aniden veya yavaş yavaş ortaya çıkabilir.

Görünüm sıklığı göz önüne alınmaksızın, vasküler demans genelde adım adım ilerler, hafıza ve akıl yürütme yetilerindeki sapmaların ardından istikrar süreçleri gelebiliyor ama sonra yine düşüş yaşanıyor.

Zihinsel ve duygusal belirtiler

  • Yavaş düşünme
  • Hafıza sorunları, genel unutkanlık
  • Olağanüstü duygu durum değişiklikleri (örneğin depresyon, asabiyet)
  • Halüsinasyon ve delüzyonlar
  • Geceleri artabilen kafa karışıklığı
  • Kişilik değişimleri ve sosyal yetenek kayıpları

Fiziksel belirtiler

  • Baş dönmesi
  • El veya ayakta kuvvetsizlik
  • Titremeler
  • Hızlı, dolaşık adımlarla yürümek
  • Denge sorunları
  • Mesane ve bağırsak kontrol kaybı

Davranışsal belirtiler

  • Geveleyerek konuşma
  • Dil sorunları, örneğin şeyler için doğru sözcükleri bulmakta zorluk
  • Tanıdık çevrelerde kaybolmak
  • Uygunsuz şekilde gülmek veya ağlamak
  • Planlama, organizasyon ve talimatları uygulama zorluğu
  • Eskiden kolay gelen şeyleri yapma zorluğu (örneğin fatura ödemek veya kart oyunu oynamak)
  • Günlük yaşamda işlev becerisinin azalması

Risk Faktörleri

Vasküler demansın risk faktörleri kalp hastalığı ve inme ile aynıdır. Vasküler demans için risk faktörleri şunlardır:

  • Yaş
  • Sigara içmek
  • Yüksek tansiyon
  • Yüksek kolesterol
  • Şeker hastalığı (Diyabet)
  • Kalp krizi ve inme geçmişi
  • Arteroskleroz
  • Arteriyal fibrilasyon
  • Fiziksel egzersizin hiç yapılmaması ya da az yapılması
  • Sağlıksız beslenme
  • Şişmanlık (Obezite)

Tanı

Tanı koymak için aşağıdakiler gerekli:

  • Semptomların değerlendirilmesi
  • İnme ya da yüksek tansiyon gibi vasküler demans ile ilgili durumların sorgulandığı tam bir tıbbi öykü
  • Zihinsel yeteneklerin değerlendirmesi
  • MRI taraması, CT taraması ya da tek foton emisyonlu bilgisayarlı tomografi (SPECT) taraması gibi bir beyin taraması, demans belirtilerini ve beyindeki kan damarlarına verilen zararı tespit edebilir.

Tedavi

İnfarktlar nedeniyle hasar görmüş beyin bölgelerinin onarılması mümkün değildir. Hedefli bir tedavi ile çoğu durumlarda hastalık sürecine olumlu bir şekilde etki edilebilmekte ve hastaların bağımsızlıkları uzun süreli olarak korunabilmektedir. Tedaviye ne kadar erken başlanırsa, başarı şansı da o kadar yüksek olmaktadır.

Farklı klinik tablolar ve temelinde yatan hastalıklar nedeniyle tek bir tedavi şekli mevcut değildir. Her tedavi farklı yapı parçalarından oluşmakta ve bireysel olarak uyarlanmaktadır. Bunun için ilaçların yanında çok sayıda başkaca olanaklar bulunmaktadır.

En önemli tedavi seçenekleri şunlardır:

  • Beyinde yetersiz kan dolaşımını önlemek ve yeni infarktların riskini azaltmak amacıyla temel vasküler hastalığın (örn. kalp hastalığı, damar sertliği) ve risk faktörlerinin (örn. yüksek tansiyon, yüksek kolesterol düzeyi, diyabet) tedavisi gereklidir.
    İlaç tedavisinin yanında genel olarak kişisel yaşam tarzının da değiştirilmesi gerekmektedir: Bedensel hareketlilik, alkol ve sigarayı bırakma, kilo verme ve yağ ve tuz oranı düşük bir beslenme.
  • Akut bir inme sonucunda hasar görmüş vücut fonksiyonlarının tekrar aktifleştirilmesine ilişkin tedaviler (nörorehabilitasyon), Nöropsikologlar, ergoterapistler, logopedi uzmanları ve fizyoterapistler tarafından uygulanmalıdır.
  • Demans belirtilerinin tedavisi sıklıkla antidemanslarla (Alzheimer tipi demans tedavisinde kullanılan ilaçlar) yapılır. Bu ilaçların tamamen vasküler olan bir demansın tedavisinde kullanılmasına ilişkin şu anda bir ruhsat olmamasına karşın, güncel araştırma sonuçları, ilaçların hafif ve orta dereceli hastalık evrelerinde belirli bir etki yarattığını göstermektedir.
  • İlaç dışı tedaviler (örn. bilişsel eğitim, ergoterapi, psikoterapi), bireysel duruma göre zihinsel performansın ve günlük yaşam yetkinliğinin iyileştirilmesi, stabilize edilmesi veya en azından bozulma sürecinin yavaşlatılmasında faydalı olmaktadır.
  • Eşlikçi bulguların, özellikle depresif bozuklukların tedavisi için iyi derecede etki eden ilaç tedavisi ve psikoterapötik tedavi seçenekleri bulunmaktadır.
  • Hastalar ve aile bireyleri hastalıkla başa çıkma konusunda yardım almaktan çekinmemelidir. Bu arada pek çok şehir ve ilçelerde aile bireyleri grupları ya da kendi kendine yardım grupları ve demans danışmanlık merkezleri bulunmaktadır. Bazı durumlarda ise destek amaçlı bilinçli bir psikoterapi (konuşma psikoterapisi, davranış psikoterapisi) gerekli olmaktadır.