logo

DEMANS NEDİR?

Demans hastalığı (bunama), zihinsel becerilerin hastalık nedeniyle zayıflaması durumudur. Demansın en sık görülen nedeni, tüm demans hastaların en an yarısının muzdarip olduğu Alzheimer hastalığıdır. Bununla birlikte, beyni zayıflattığı için demans hastalığına yol açan 200 farklı hastalık vardır.

Alzheimer hastalığının yanı sıra vasküler / kan dolaşımına bağlı demans hastalığı sıklıkla görülürken örneğin Lewy cisimcikli demans hastalığı, Parkinson’a bağlı demans hastalığı ve frontotemporal demans hastalığı nadir görülür.

Demans bir hastalığının sonucudur – yaşlılığın değil

Demans riski yaşlılıkla birlikte artar ve bir hastalıktan kaynaklanmaktadır. Demansın yaşlılığın doğal bir sonucu olduğu bir efsanedir. Demans hastalığı belirtileri olan hastalıklardan sadece pek azı tedavi edilebilmektedir. Ancak hastalıklardan bazıları önemli veya daha az derecede tedavi edilebilmektedir.

Bu nedenle, demansa hangi hastalığın yol açtığı ve tedavi için nasıl bir yol izlenmesi gerektiğinin tam olarak açıklanması önemlidir.

Belirtiler

Demans hastalığı olan insanların çoğu unutkanlık ve hafıza sorunlarından muzdariptir; ancak diğer zihinsel beceriler de etkilenmektedir. Bunlara örnekler:

  • - Girişim ve eylem gücü
  • - Kelimeleri bulma ve cisimleri adlandırma kabiliyeti
  • - Yol bulma kabiliyeti (yön kestirme yeteneği)
  • - Hesap yapma kabiliyeti
  • - Kavrama ve sorun çözme
  • - Kişilerin adını hatırlama kabiliyeti

 

Demans hastalığında diğer insanlarla karşılıklı etkileşim de değişebilir. Sosyal beceriler ve duygusal yaşam değişebilir ve kişilik etkilenebilir. Bu, demans hastası bir kişinin diğer insanlarla karşılıklı etkileşimi kavramada zorluk çekmesi ve başkalarıyla empati kurma yeteneğini kaybetmesi anlamına gelmektedir. Çoğu kez durum bilinci de azalır. Tüm insanlar zaman zaman hafızalarının çalışmaması veya bir olayı ilk bakışta kavrayamama durumu ile karşı karşıya gelebilirler.

Ancak sorunlar, demans hastalığı şüphesi için neden ortaya çıkmadan, günlük yaşamı kendi kendine yürütebilmesi için gerekli becerileri etkileyecektir.

Risk Faktörleri

Demans için risk faktörlerinin başında yaşın ilerlemesi vardır. 70-74 yaş arası bunama riski %1’lerde iken 85 yaş üstü bunama riski %8.4’lere çıkmaktadır. Birinci derece akrabalarda AD (?) Alzheimer demans öyküsü olanlar için risk %10-30 lara kadar çıkmaktadır.

Öte yandan kafa travması, depresyon, eğitim düzeyinin düşüklüğü, damar hasarına neden olan hipertansiyon, diyabet, yüksek kolesterol gibi hastalıkalrın varlığı da risk faktörleri arasında sayılabilmektedir.

Demans formları

Demanslar çeşitli yollarla sınıflandırılabilir ve genelde beynin hangi bölümünün etkilendiği veya zamanla kötüleşip kötüleşmedikleri (progresif demanslar) gibi ortak olarak nelere sahip olduklarına göre gruplandırılır.

İlaçlara veya enfeksiyona reaksiyonun neden olanlar gibi bazı demanslar tedaviyle geri döndürülebilir.

Progresif demanslar: Zamanla kötüleşen demans türleri aşağıdakileri içerir:

Alzheimer hastalığı

65 yaş ve üzeri insanlarda Alzheimer hastalığı demansın en yaygın nedenidir. İnsanlar genellikle 60 yaşından sonra semptomlar geliştirebilir ama bazı insanlar genelde kusurlu bir genin sonucu olarak hastalığın erken başlangıç şekillerine sahip olabilir.
Çoğu durumda Alzheimer hastalığının kesim nedeni bilinmemesine rağmen Alzheimer hastalarının beyinlerinde genelde plaklar ve yumaklar bulunur.

Plaklar beta-amiloid denen bir proteinin yığınlarıdır ve yumaklar tau proteininden oluşan lifli yumaklardır. Belirli genetik faktörler de insanların muhtemelen Alzheimer olmasına neden olabilir. Alzheimer hastalığı genellikle yedi ila 10 yılda yavaşça ilerler. Bilişsel kabiliyetleriniz yavaşça azalır. Hafıza, dil, yargı ve uzamsal yetileri kontrol eden beyninizin bölümleri dahil sonunda beyninizin etkilenen bölgeleri düzgün çalışmaz.

Lewy cisimcikli demans

Lewy gövde demansı demanslı insanların yaklaşık %10 ila 22’sini etkileyerek onu demansın en yaygın türlerinden biri yapar. Lewy gövde demansı yaşlanmayla daha yaygın hale gelir.

Lewy gövdeleri Lewy gövde demanslı, Alzheimer hastalıklı ve Parkinson hastalıklı insanların beyinlerinde bulunan anormal protein yığınlarıdır. Lewy gövde demansı semptomları Alzheimer hastalığı semptomlarına benzer. Eşsiz özellikleri kafa karışıklığıyla açık düşünme (berraklık) arasındaki dalgalanmaları, görsel halüsinasyonları ve titreme ve katılık (parkinsonizm) içerir.

Lewy gövde demanslı insanlar genelde rüyalar dışında hareket içeren hızlı göz hareketli (REM) uyku davranış bozukluğu denen bir hastalığa sahiptir.

Vasküler demans

Demansın en yaygın ikinci türü olan vasküler demans beyninize giden kan damarlarında azalan veya bloke kan akışına bağlı beyin hasarının bir sonucu olarak meydana gelir.
Kan damarı sorunlarına inme, kalp kapakçığı enfeksiyonu (endokardit) veya diğer kan damarı (vasküler) hastalıkları neden olabilir.

Semptomlar genellikle aniden başlar ve genelde yüksek tansiyonlu insanlarda veya geçmişte inme veya kalp krizi geçirmiş insanlarda meydana gelir.

Birkaç farklı tür vasküler demans mevcuttur ve türlerin farklı nedenleri ve semptomları vardır. Alzheimer hastalığı ve diğer demanslar da bu demansla aynı anda var olabilir.

Frontotemporal demans

Demansın bu az yaygın nedeni Alzheimer hastalığından daha erken yaşta, genellikle 40 ile 65 yaş arasında meydana gelme eğilimindedir.

Bu bir grup hastalık olup, genellikle kişilik, davranış ve dille ilişkili alanlar olan beynin frontal ve temporal loplarındaki sinir hücrelerinin bozulmasıyla (denejerasyon) karakterize edilir. Frontotemporal demansın bulgu ve semptomları uygunsuz davranışlar, dil sorunları, düşünme ve konsantrasyon zorluğu ve hareket sorunları içerebilir.

Bazı durumlarda bu demans belirli genetik mutasyonlarla ilgili olmasına rağmen diğer demanslarda olduğu gibi neden bilinmemektedir.

Demansla bağlantılı diğer hastalıklar

Huntington hastalığı

Bu kalıtsal hastalık beyninizdeki belirli sinir hücrelerinin ve omuriliğin yıpranmasına neden olur. Bulgu ve semptomlar genellikle 30 veya 40lı yaşlarınızda ortaya çıkar. İnsanlar sinirlilik veya kaygı gibi kişilik değişiklikleri yaşayabilir.

Hastalık zamanla düşünme (bilişsel) becerilerinde şiddetli bir düşüşe neden olur. Huntington hastalığı halsizlik ve yürüme ve hareket zorluğuna da neden olur.

Travmatik beyin hasarı

Bu duruma boksörler, futbolcular veya askerlerin yaşadığı gibi tekrarlayan kafa travması neden olur.
Hasar gören beyin bölümüne bağlı olarak bu durum koordinesiz hareket ve bozuk konuşma yanı sıra yavaş hareket, titremeler ve katılık (parkinsonizm) gibi demans bulgu ve semptomlarına neden olabilir.

Semptomlar gerçek travmanın üzerinden birçok yıl geçene kadar görünmeyebilir. Tek bir travmatik kafa yaralanması yaşamış biri uzun süreli hafıza sorunları gibi semptomlara neden olabilen travma sonrası demans denen benzer bir hastalığı geliştirebilir.

HIV-ilişkili demans

AIDS’e neden olan insan bağışıklık eksikliği virüslü (HIV) enfeksiyon beyin maddesini yok eder ve hafıza sorunlarına, sosyal durumlardan geri çekilmeye, konsantrasyon sorunlarına veya hareket sorunlarına neden olabilir.

Creutzfeldt-Jakob hastalığı

Bu nadir beyin rahatsızlığı genellikle risk faktörleri olmayan insanlarda meydana gelir. Bu hastalık bir proteinin anormal bir şekli yüzünden olabilir. Creutzfeldt-Jakob hastalığı bazen kalıtsal olabilir veya bu hastalığa hastalıklı beyin veya sinir sistemi dokusuna maruz kalmak neden olabilir.

Bu ölümcül hastalığın bulgu ve semptomları genellikle 60lı yaşlarda ortaya çıkar ve başlangıçta koordinasyon, hafıza, düşünme ve görme sorunları içerir. Semptomlar zamanla kötüleşir ve hareket etme veya konuşma yetersizliği, körlük veya enfeksiyonlar içerebilir.

İkincil Demanslar

Hareket bozuklukları ve diğer hastalıkları olan insanlarda demans gelişebilir. Örneğin, Parkinson hastalıklı birçok insanda sonunda demans semptomları (Parkinson hastalığı demansı) gelişir. Bu rahatsızlıklarla demans arasındaki ilişki tamamen anlaşılmamaktadır.

Tersine çevrilebilen demans nedenleri

Demansın bazı nedenleri veya demans benzeri semptomlar tersine çevrilebilir. Doktorunuz bu nedenleri belirleyip tedavi edebilir:

Enfeksiyonlar ve bağışıklık sistemi rahatsızlıkları

Demans vücudunuzun bir enfeksiyonla savaşma teşebbüsünün yan etkilerinden veya ateşten kaynaklanabilir. İnsanlarda menenjit ve ansefalit gibi beyin enfeksiyonları, tedavi edilmeyen frengi, Lyme hastalığı veya lösemi gibi tamamen tehlikeye atılmış bir bağışıklık sistemine neden olan hastalıklar varsa demans veya düşünme zorlukları gelişebilir.

Vücudun bağışıklık sisteminin sinir hücrelerine saldırmasından ortaya çıkan multipl skleroz gibi hastalıklar da demansa neden olabilir.

Metabolik sorunlar ve endokrin anormallikleri

Tiroit sorunları olan, kanlarında çok az şeker olan (hipoglisemi), çok düşük veya çok yüksek miktarlarda soyum veya kalsiyum olan veya bozuk B-12 vitamini emilim yetisi olan insanlarda demans veya başka kişilik değişiklikleri gelişebilir.

Beslenme yetersizlikleri

Demans semptomları yeterli sıvı almama (dehidrasyon), kronik alkolizmli insanlarda yaygın bir durum olan yeterli tiamin olmaması (B-1 vitamini) ve diyetinizde yeterli B-6 ve B-12 vitaminleri olmamasının bir sonucu olarak meydana gelebilir.

İlaçlara reaksiyonlar

Demans tek bir ilaca reaksiyon veya birkaç ilacın etkileşimi olarak meydana gelebilir. Subdural hematomlar. Subdural hematomlara beyin yüzeyiyle beyin üzerindeki kaplama arasındaki kanama neden olur. Demans benzeri semptomlara neden olabilirler.

Zehirlenme

Demans semptomları kurşun gibi ağır metaller ve pestisitler gibi diğer zehirlere maruz kalmanın bir sonucu olarak meydana gelebilir.

Demans semptomları alkol veya uyuşturucu bağımlısı bazı insanlarda da meydana gelebilir. Semptomlar tedaviden sonra kaybolabilir ama bazı durumlarda semptomlar tedaviden sonra da var olabilir.

Beyin tümörleri

Demans nadiren bir beyin tümörünün neden olduğu hasardan kaynaklanabilir.

Anoksi

Hipoksi de denen bu hastalık organ dokuları yeterli oksijen almadığında meydana gelir. Anoksi şiddetli astım, kalp krizi, karbon monoksit zehirlenmesi veya başka nedenler yüzünden meydana gelebilir. Şiddetli oksijen kaybı yaşadıysanız iyileşmeniz uzun sürebilir. Hafıza sorunları veya kafa karışıklığı gibi semptomlar iyileşme esnasında meydana gelebilir.

-Kalp ve akciğer sorunları

Beyniniz oksijen olmadan yaşayamaz. Demans semptomları kronik akciğer sorunları veya beyni gerek duyduğu oksijenden mahrum eden kalp hastalığı olan insanlarda meydana gelebilir.

Normal basınçlı hidrosefali

Bazen insanlarda beyindeki büyümüş karıncıkların neden olduğu bir hastalık olan normal basınçlı hidrosefali olabilir. Bu hastalık yürüme sorunlarına, üriner zorluğa ve hafıza kaybına neden olabilir. Kafadan karna veya kalbe serebrospinal sıvı veren şönt ameliyatı bu semptomlara yardım edebilir.

Tanı

Demansla ilgili tanısal çalışmalar Tablo-3’te belirtilmiştir.

Anamnez:

Demans incelemesinde ilk önce kişinin yakınlarından, ailede nörolojik hastalık, kafa travması anamnezi, davranış, hatırlama ve düşünmede anormallik, sosyal ilişkiler, çalışma verimi, kişinin kronik hastalıkları, kullandığı ilaçlar ve semptomların ne zaman başladığı konularında bilgi alınmalıdır.

Fizik muayene:

Hastada Parkinson hastalığı belirtileri (istirahatte tremor), geçirilmi ̨ SVO belirtileri (periferik güç kaybı), anormal göz hareketleri (nistagmus vb.), yürüme ve denge bozukluğu olup olmadığına bakılmalı ve kranial sinir muayenesi, periferik sinir muayeneleri yapılmalıdır.

Tanıda kognitif mental testler Demans tanısında mental kognitif testlerin sensitivitesi oldukça yüksektir.

Bir çalışmada Modifiye Mini Mental testin sensitivitesi %90 ve spesifitesi %88 olarak bulunmuştur. Standardize Mini Mental Test (SMMT), günlük pratikte demansın ciddiyetini tayin etmede kolay uygulanabilir bir testtir. Sensitivitesi %87 ve spesifitesi %82 olarak bulunmuştur. Kısa sürede uygulanabilir (5-10 dk). Kognitif fonksiyonları geniş bir şekilde ölçer.

Oryantasyon, dikkat, hatırlama, hesaplama, dil kullanımı ve tasarım hakkında bilgi verir. Toplam skor 30’dur ve ortalama 24’ün altı anlamlı kabul edilir. Ancak semptomatik kişilerde 26-27 değerleri de incelenmelidir. SMMT, toplumda geniş popülasyonlara uygulandığında yaş ve eğitimle korelasyon gösterdiği belirlenmiştir. Standardize Mini Mental Test (Tablo-4).

Saat çizme testi (CLOX), SMMT ile karşılaştırılmış ve kognitif test skorları ile sıkı ilişkili bulunmuştur. Pratikte kolay uygulanabilir bir araştırma testidir.

Hopkins Verbal Learning Test (HVLT) kolay uygulanabilir, %87 sensitivite ve %98 spesifitesi olan ayrı bir tarama testidir. Kognitif testlerin bozuk bulunduğu vakalarda yapılan ayırıcı tanı çalışmalarında başlıca 4 grup bulunmuştur.

Bunlar: demans, serebvasküler olay, davranış bozukluğu ve depresyondur. Depresyon durumunda kognitif testler yanlış pozitif sonuç verebilir.

Tedavi ve ilaçlar

Çoğu demans türü tedavi edilemez. Ancak, doktorlar semptomlarınızı yönetmenize yardımcı olacaktır. Demans semptomlarının tedavisi semptomların gelişmesinin yavaşlamasına veya minimize edilmesine yardımcı olabilir.

Kolinesteraz inhibitörler

Donepezil, rivastigmin ve galantamin dahil bu ilaçlar hafıza ve yargıda yer alan kimyasal elçinin seviyelerini arttırarak çalışır. Yan etkiler bulantı, kusma ve ishal içerebilir. Alzheimer hastalığı tedavisinde birincil olarak kullanılmalarına rağmen bu ilaçlar vasküler demans, Parkinson hastalığı demansı ve Lewy gövde demansını da tedavi edebilir.

Memantin

Memantin glutamat aktivitesini düzenleyerek çalışır. Glutamat öğrenme ve hafıza gibi beyin fonksiyonlarında bulunan bir başka kimyasal elçidir. Memantinin yaygın bir yan etkisi baş dönmesidir. Bazı araştırmalar göstermiştir ki memantini kolinesteraz inhibitörüyle birleştirmenin yararlı sonuçları olabilir.

Diğer ilaçlar

Doktorunuz uyku bozukluğu gibi diğer semptomları veya hastalıkları tedavi etmek için başka ilaçlar yazabilir.

Mesleki terapi

Doktorunuz demansla yaşamınızı ayarlamanıza yardım etmek için mesleki terapi önerebilir. Terapistler durumunuz değiştikçe hareketlere ve günlük yaşam aktivitelerine adapte olmak için size başa çıkma davranışları ve yolları öğretebilir.

Tedaviler

Birkaç demans semptomu ve davranış sorunu başlangıçta aşağıdaki gibi ilaçsız yaklaşımlar kullanılarak tedavi edilebilir:

Çevreyi değiştirmek

Dağınıklığı ve dikkat dağıtıcı gürültüyü azaltmak demanslı birinin odaklanmasını ve çalışmasını kolaylaştırabilir. Kafa karışıklığı ve hayal kırıklığını da azaltabilir.

Cevaplarınızı değiştirmek

Bir davranışa bir bakıcının cevabı ajitasyon gibi davranışı kötüleştirebilir. Demanslı birini düzeltme ve sorular sormaktan kaçınmak en iyisidir. Şahsa güven vermek ve endişelerini değerlendirmek çoğu durumu yatıştırabilir.

Görevleri değiştirmek

Görevleri basit adımlara ayırın ve başarısızlığa değil başarıya odaklanın. Gün içindeki yapı ve rutin de demanslı insanlarda kafa karışıklığının azalmasına yardım edebilir.